WST£P
J?zyk jako najwazniejszy srodek komunikacyjny ludzkosci ma swoiste
podwojne oddziaiywanie: wspolny j?zyk t^czy, podczas gdy rozne j?zyki
dziel^i. Z tego powodu j?zyk jest cz?sto w komunikacji mi?dzyludzkiej
niezwykle waznym znakiem przynaleznosci albo obcosci, znakiem zreszt^,
ktory w tym celu moze bye wykorzystany niekiedy z fatalnymi skutkami:
mozna tu wspomniec biblijne „szybolet“ (Ks. S?dziow 12,6) lub „ciciri“
podczas sycylijskich nieszpordw. Nieprzypadkowo w wielu j?zykach wyst?puj?i
specjalne oznaezenia „obcych“, odnosz?ice si? do ich wtasciwosci j?zykowych,
jak gr. fidpfiapoc: czy slowiari. nem- (i z tego nemec ,obcy‘ lub ,Niemiec‘),
oba pierwotnie nasladowaly zapewne niezrozumial?i mow?, ostatnie pdzniej w
znaezeniu ,niemy‘.
Jednocz^ica sita wspdlnego j?zyka i dziel?tca moc roznych j?zykow zostaly
poznane juz dawno temu i byly wykorzystywane do realizaeji zamyslow
politycznych: najwczesniejszym, symbolieznym wyrazem tego jest prawdopodobnie
historia wiezy Babel (Ks. Rodzaju 11). Z takich przeswiadezeri
rozwin?ly si? z biegiem czasu, szczegdlnie intensywnie w XIX i XX w.,
rdznorodne formy polityki j?zykowej. Ostatni, aktualny przyklad tego w
Europie - to byla Jugoslawia, gdzie rdwnoczesnie z „czyszczeniem etnieznym“
odbywaly si? takze „czyszczenia j?zykowe“.
Polityka j?zykowa, wtedy gdy jest instrumentem polityki, wykorzystuje fakty
j?zykowe do niej?zykowych celow. Jest szczegdlnie uzyteczna przy usprawiedliwianiu
istniej^cych granic lub d^izeniu do zmiany granic. Nie moze zatem
dziwic to, ze polityka j?zykowa wlasnie na obszarach pogranicznych odgrywa
wazn^i rol?. Regiony pograniezne s?t cz?sciej narazone na oddzialywanie
srodkow polityki j?zykowej, ktore przede wszystkim sluz?i celom polityeznym
calego panstwa, a nie interesom ludnosci danego regionu. Jest tez tak, ze srodki
polityki j?zykowej, oddzialywaj?ice na cale panstwo, w tych regionach wyciskaj?i
szczegdlnie mocne pi?tno. Obszary pograniezne z tego powodu szczegdlnie
interesujiice dla analizy polityki j?zykowej.
Mysii zawarte w powyzszyeh rozwazaniach powodowaly nami, gdy - w ramach
interdyscyplinarnego programu badawczego „Pogranicza i obszary interference“
Fakultetu Filozoficznego Uniwersytetu Saarlandu - planowalismy
posiedzenie naukowe. Program obejmuje prowadzone od kilku lat badania nad
zagadnieniami typologizacji i rozwoju historyeznego granic, wzajemnego
oddzialywania roznego rodzaju granic („naturalnych“, politycznych, kulturalnych,
religijnych, j?zykowych itd.), jak tez ich oddzialywania na zycie i
myslenie ludnosci na tych obszarach. Paradygmat programu badawczego, w
ktorego ramach reprezentowane byly takie nauki, jak geografia, prehistoria,
historia czasdw najdawniejszyeh, historia oraz j?zykoznawstwo i literaturo-29
